Şuşa bu gün də yaşayır

Ustad Xan Şuşinskinin yazdığı və oxuduğu bu mahnını eşidəndə istər-istəməz adamın ürəyinin başı göynəyir. Çünki əsası Qarabağ xanı Pənahəli xan Cavanşir tərəfindən qoyulan Şuşanın başını doğrudan da dumanlar alıb. Şuşa 1992-ci il mayın 8-də erməni qəsbkarları tərəfindən işğal olunub. Azərbaycan musiqisinin beşiyi sayılan Şuşanın onlarla tarixi abidələri, о cümlədən Pənahəli xanın sarayı, Cümə məscidi, Aşağı “Gövhər ağa məscidi”, Xurşud Banu Natəvanın evi, Molla Pənah Vaqifin məqbərəsi yağmalanıb. Hətta Ü. Hacıbəyov, Bülbül, Natəvan kimi tarixi şəxsiyyətlərin heykəlləri belə düşmən gülləsinə tuş gəlib…  Lakin böyükdən-kiçiyə hamı inanır ki, ən yaxın vaxtlarda Şuşanın başının üstündəki qara duman çəkiləcək, Qarabağ savaşında yüzlərlə şəhid verən Şuşa erməni işğalından azad ediləcək, elindən-obasından didərgin düşən qaçqınlar yenidən öz yurdlarına qayıdacaqdır. Beləcə, Şuşa köhnə yaralara məlhəm qoya-qoya yenə nəğməli-sözlü ömrünü yaşayacaq, yenə havalanacaq “Xanın səsi”, “Qarabağın şikəstəsi…Qarabağ təbiətin bütün gözəlliкlərini özündə əкs еtdirən gözəl bir diyardır və ən səfalı guşəsi Şuşa şəhəridir. Hər daşı, hər qarış tоrpağı хalqımızın həyatında baş vеrmiş bir çох tariхi hadisələrin şahidi оlan bu şəhər görənləri valеh еdirdi. Şuşa təкcə cənnət məкanı dеyil, həm də hərbi stratеji əhəmiyyət кəsb еdən bir alınmazlıq, basılmazlıq qalası оlmuşdur. Şuşa dağdan açılan pəncərə, aydınlıq, işıqlıq paylayan ucalıqdı. Düşmənlərə, yadеllilərə göz dağıydı. Şuşa Qarabağ silsiləsində dəniz səviyyəsindən 1400-1500 metr yüksəkliyə malik hamar platoda yerləşən şəhərdir. Dağ-iqlim kurortudur. Müxtəlif növ tikinti materialı yataqları və mineral su bulaqları (Turşsu və Şırlan) var. Əsrarəngiz Şuşa şəhərinin binasını qarabağlı Pənahəli хan Cavanşir qоymuşdur. 1747-ci ildə Nadir şah öldüкdən sоnra Pənahəli bəy хan еlan еdilir və Qarabağ хanlığını düşmən hücumlarından qоrumaq məqsədilə alınmaz bir qala tiкdirməyi qərara alır.

Shusha still exists…

The music written and sung by Master Khan Shushinsky makes a deep impression on everybody. The reason is black clouds over Shusha, founded by Panaheli Khan Javanshir. Shusha was occupied by Armenian invaders on May 8, 1992.Tens of historical monuments were seized in Shusha, which considered the residence of music as: The palace of Panaheli Khan, The Juma Mosque, Lower  Govhar Aga mosque, the house of Khurshudbanu Natavan, the tomb of Molla Penah Vagif. Even the monuments of personalities as U.Hajibeyov, Bulbul, Natavan were shot by the enemies.But everybody believes that, in the near future the black clouds over Shusha will be disappeared, Shusha will liberate and refuges will return to their motherland. So, “Garabagh shikestesi” will be sounded in Shusha  again…Shusha is the most picturesque of Garabagh. Every visitor was amazed by the beauty of this city, which was victim of many historical events. Shusha was not only place as paradise, but also a military strategic castle. Shusha is situated 1400-1500 metres above sea –level. There are a lot of mineral springs and deposits of building materials. Amazingbuilding of Shusha was founded by Panaheli Khan. He was announced as a Khan after death of Nadir Shah in 1747 and the he decided immediately to build strong castle with the purpose to defend Garabagh from the enemy attack. New castle was founded in a high plateau surrounded by mountains from three sides in 1750. Panaheli khan had new buildings and his own palace built inside of fence. Local population called the new city “Panahabad” in the honor of Panah Shah.

Шуша жива и поныне

Невольно вздрагивает сердце при звуках этой песни. Разве мог подумать знаменитый певец Хан Шушинский, её автор и исполнитель, что Шушу, основанную карабахским Панахали ханом Джаванширом, действительно покроет туман горя и слёз. 8 мая 1992 года в результате действий армянских агрессоров пала Шуша – сердце Карабаха, колыбель азербайджанской музыки. Сотни исторических памятников, в том числе: дворец Панахали-хана, Джума-мечеть, «Мечеть Гёвхар-ага», дом Хуршуд-бану Натаван, усыпальница Моллы Панаха Вагифа были осквернены. Враг не остановился даже перед памятью таких корифеев азербайджанской музыки и литературы, как Узеир Гаджибеков, Бюльбюль и Натаван. Их памятники были испещрены следами от пуль. Но все, от мала до велика верят в то, что в самом ближайшем будущем черные тучи над городом развеются, что Шуша, отдавшая сотни жизней в борьбе за Карабах будет освобождена. Тысячи беженцев, наконец, вернутся к своим разоренным очагам, и над городом снова взойдет солнце радости и свободы. Вновь зазвенят детские голоса и польются звуки «Гарабах шикестеси». Шуша по праву считается самым красивым уголком Карабаха. Каждая его песчинка, каждый камень является свидетелем исторических событий. Никто не оставался равнодушным перед его красотой и благородством.Шуша являлась не только райским уголком, но и неприступной крепостью важного стратегического значения, предметом зависти и злобы врагов.Шуша – горноклиматический курорт, расположена на обширном плато на высоте 1400-1500 метров выше уровня моря. На ее территории имеются залежи различного строительного камня и источники минеральных вод (Туршсу и Ширлан). Основателем этого неповторимого, загадочного города был карабахский хан Панахали хан Джаваншир.

Şuşanın işğalı

1992-ci il mayın7-dən 8-nə keçən gecə erməni birləşmələri Dağlıq Qarabağ yaşayış ərazisində ən böyük Azərabycan şəhəri olan Şuşa şəhərinin ələ keçirilməsi əməliyyatı keçirdilər.Səhər saat 6-ya kimi şəhər artilleriya atəşinə tutulub və daha sonra minə yaxın əsgər şəhərə üç tərəfdən hücuma keçib. Hücumda 366-cı rus alayının hələ əvvəlcədən ermənilərə verdiyi 40 zirehli texnika da iştirak edib.Erməni mənbələrinə əsasən şəhərin zəbt olunması əməliyyatını Dağlıq Qarabağın erməni birləşmlərinin komandanı, keçmiş sovet polkovnikiArkadi Ter-Tadevosyan hazırlayıb. Gözlənilməzlik və Şuşadakı təşkilatsızlıq amilindən istfiadə edən ermənilər panika yaradaraq müdafiənin təşkilinə mane olublar. Buna baxmayaraq küçə döyüşləri kifayət qədər uzun çəkib. Amma əhəmiyyətli dərəcədə yeni qüvvə ala bilməyən özünümüdafiə və hərbi hissələr şəhəri tərk etməyə başlayıblar.Şuşa şəhəri zəbt edilərkən bir neçə yüz dinc əhali öldürülüb və yaralanıb. Yüzlərlə adam əsir və itkin düşüblər.Faktlar vardır ki, Rusiya xüsusi təyinatlılarınının və o cümlədən Gürcüstanın Laqodexi şəhərində yerləşən BKİ əsgərlərinin ermənilər tərəfindən döyüşmələrinə şahidlik edir.

Occupation of Shusha

On the night of May 8, 1992 Armenian troops seized Shusha city, the biggest Azerbaijani settlement in Nagorno Karabakh. The city was bombarded till 6.00 a.m. and after that thousands of Armenian soldiers attacked Shusha from three sides. The Armenian troops were supported by 400 armored vehicles from Russian regiment No 366, which was earlier passed to Armenia.Armenian sources claim that the operation to seize the city has been worked out by former Soviet colonel Arkadii Ter-Tadevosian, who commanded the Armenian troops in Nagorno Karabakh. Using the factor of surprise and disorganization in Shusha, Armenians caused panic and prevented organization of defense. Meanwhile, street battles continued for a long time. But without sufficient assistance, self-defense and regular troops started living the city. Hundreds of civilians were killed and injured during the seizure of Shusha. In addition, hundreds of people were imprisoned and went missing.According to some facts, Russian sub-divisions, particularly soldiers of the Russian Intelligence Department located in Lagodekhi, Georgia, fought on the Armenian side.

Захват Шуши

В ночь на 8 мая 1992 года армянские формирования провели операцию по захвату города Шуши – крупнейшего азербайджанского населенного пункта в Нагорном Карабахе. Массированный артобстрел города продолжался до 6-ти часов утра, после чего около тысячи солдат противника атаковали Шушу с трех сторон. Наступление было осуществлено при поддержке 40 единиц бронетехники 366-го российского полка, переданного ранее армянам. Согласно армянским источникам, операцию по захвату города разработал бывший советский полковник Аркадий Тер-Тадевосян, командовавший армянскими силами в Нагорном Карабахе.Используя фактор неожиданности и дезорганизации в Шуше, армяне смогли создать панику и помешать организации обороны. Тем не менее, уличные бои продолжались достаточно долго. Но, не получив существенного подкрепления, силы самообороны и регулярные части стали покидать город.Во время захвата Шуши было убито и ранено несколько сот мирных жителей. Сотни человек попали в плен, и пропали без вести.